خصلتهای ممتاز امام سجاد از زبان حضرت باقر‏ علیهم السلام

حضرت باقرالعلوم علیه السّلام صفات و خصلتهایی را پیرامون پدرش، حضرت سجّاد، زین العابدین علیه ‏السّلام بیان فرموده است كه بسیار قابل توجّه و است:

• در هر شبانه روز همچون امیرالمؤمنین علی علیه السّلام هزار ركعت نماز به جا می‌آورد، پانصد درخت خرما ‏داشت كه كنار هر درختی دو ركعت نماز می‌خواند.

چون آماده نماز می‌گردید، رنگ چهره‌اش دگرگون می‌گشت و به هنگام ایستادن به نماز، همچون عبدی ‏ذلیل و فروتن كه در برابر پادشاهی عظیم و جلیل قرار گرفته؛ و تمام اعضاء بدنش از ترس و خوف الهی ‏می‌لرزید.

نمازش همانند كسی بود كه در حال وداع و آخرین ملاقات و دیدار با پروردگارش باشد.

هنگام نماز به هیچ كسی و هیچ سمتی توجّه نداشت؛ و تمام توجّهش به خدای متعال بود، به طوری كه ‏گاهی عبایش از روی شانه هایش می‌افتاد و اهمیّتی نمی‌داد، وقتی به حضرتش گفته می‌شد، در پاسخ ‏می‌فرمود: آیا نمی‌دانید در مقابل چه قدرتی ایستاده و با چه كسی سخن می‌گویم؟!

می گفتند: پس وای بر حال ما كه به جهت نمازهایمان بیچاره و هلاك خواهیم گشت؛ و حضرت می‌فرمود: ‏نافله بخوانید، همانا كه نمازهای نافله جبران ضعف‌ها را می‌نماید.

• حضرت در شب‌های تاریك كیسه‌های آرد و خرما و مبالغی دینار و درهم بر پشت خود حمل می‌نمود و چه ‏بسا چهره خود را می‌پوشانید؛ و آن‌ها را بین فقرا و نیازمندان توزیع و تقسیم می‌نمود.

و چون حضرتش وفات یافت، مردم متوجّه شدند كه او امام و پیشوایشان، حضرت سجّاد امام زین العابدین ‏علیه السّلام بوده است.

• روزی شخصی نزد آن حضرت آمد و گفت: یاابن رسول اللّه! من تو را بسیار دوست دارم، پس فرمود: ‏خداوندا، من به تو پناه می‌برم از این كه دیگران مرا دوست بدارند در حالی كه مورد خشم و غضب تو قرار ‏گرفته باشم.

• از یكی از كنیزان پدرم پیرامون زندگی آن بزرگوار سؤال شد؟ در جواب گفت: حضرت در منزل آنچه مربوط به خودش بود، شخصاً انجام می‌داد ضمن آن كه به دیگران هم ‏كمك می‌نمود.

• روزی پدرم از محلّی عبور می‌كرد، دید عدّه ای درباره ایشان بدگویی و غیبت می‌كنند، ایستاد و فرمود: اگر ‏آنچه درباره من می‌گویید صحّت دارد از خداوند می‌خواهم كه مرا بیامرزد؛ و چنانچه دروغ می‌گویید، خداوند ‏شما را بیامرزد.

• هرگاه محصّل و دانشجویی به محضر آن حضرت وارد می‌شد، می‌فرمود: مرحبا به كسی كه به سفارش ‏رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عمل می‌كند، هركه جهت تحصیل علم از منزل خارج شود در هر قدمی كه ‏بردارد زمین برایش تسبیح می‌گوید.

• پدرم امام سجّاد علیه السّلام سرپرستی بیش از صد خانوار مستضعف و بی بضاعت را بر عهده گرفته بود و ‏به آن‌ها كمك می‌نمود. و آن حضرت سعی می‌نمود كه همیشه در كنار سفره‌اش یتیمان و تهی دستان و درماندگان بنشینند؛ و ‏آنهایی كه معلول و فلج بودند، حضرت با دست مبارك خود برای ایشان لقمه می‌گرفت و در دهانشان ‏می‌نهاد؛ و اگر عائله داشتند، نیز مقداری غذا برای خانوادهایشان می‌فرستاد. ‏

خصال مرحوم شیخ صدوق: ج 2، ص 517، ح 4.‏

خصلتهای ممتاز امام سجاد از زبان حضرت باقر‏ علیهم السلام

حضرت باقرالعلوم علیه السّلام صفات و خصلتهایی را پیرامون پدرش، حضرت سجّاد، زین العابدین علیه ‏السّلام بیان فرموده است كه بسیار قابل توجّه و است:

• در هر شبانه روز همچون امیرالمؤمنین علی علیه السّلام هزار ركعت نماز به جا می‌آورد، پانصد درخت خرما ‏داشت كه كنار هر درختی دو ركعت نماز می‌خواند.

چون آماده نماز می‌گردید، رنگ چهره‌اش دگرگون می‌گشت و به هنگام ایستادن به نماز، همچون عبدی ‏ذلیل و فروتن كه در برابر پادشاهی عظیم و جلیل قرار گرفته؛ و تمام اعضاء بدنش از ترس و خوف الهی ‏می‌لرزید.

نمازش همانند كسی بود كه در حال وداع و آخرین ملاقات و دیدار با پروردگارش باشد.

هنگام نماز به هیچ كسی و هیچ سمتی توجّه نداشت؛ و تمام توجّهش به خدای متعال بود، به طوری كه ‏گاهی عبایش از روی شانه هایش می‌افتاد و اهمیّتی نمی‌داد، وقتی به حضرتش گفته می‌شد، در پاسخ ‏می‌فرمود: آیا نمی‌دانید در مقابل چه قدرتی ایستاده و با چه كسی سخن می‌گویم؟!

می گفتند: پس وای بر حال ما كه به جهت نمازهایمان بیچاره و هلاك خواهیم گشت؛ و حضرت می‌فرمود: ‏نافله بخوانید، همانا كه نمازهای نافله جبران ضعف‌ها را می‌نماید.

• حضرت در شب‌های تاریك كیسه‌های آرد و خرما و مبالغی دینار و درهم بر پشت خود حمل می‌نمود و چه ‏بسا چهره خود را می‌پوشانید؛ و آن‌ها را بین فقرا و نیازمندان توزیع و تقسیم می‌نمود.

و چون حضرتش وفات یافت، مردم متوجّه شدند كه او امام و پیشوایشان، حضرت سجّاد امام زین العابدین ‏علیه السّلام بوده است.

• روزی شخصی نزد آن حضرت آمد و گفت: یاابن رسول اللّه! من تو را بسیار دوست دارم، پس فرمود: ‏خداوندا، من به تو پناه می‌برم از این كه دیگران مرا دوست بدارند در حالی كه مورد خشم و غضب تو قرار ‏گرفته باشم.

• از یكی از كنیزان پدرم پیرامون زندگی آن بزرگوار سؤال شد؟ در جواب گفت: حضرت در منزل آنچه مربوط به خودش بود، شخصاً انجام می‌داد ضمن آن كه به دیگران هم ‏كمك می‌نمود.

• روزی پدرم از محلّی عبور می‌كرد، دید عدّه ای درباره ایشان بدگویی و غیبت می‌كنند، ایستاد و فرمود: اگر ‏آنچه درباره من می‌گویید صحّت دارد از خداوند می‌خواهم كه مرا بیامرزد؛ و چنانچه دروغ می‌گویید، خداوند ‏شما را بیامرزد.

• هرگاه محصّل و دانشجویی به محضر آن حضرت وارد می‌شد، می‌فرمود: مرحبا به كسی كه به سفارش ‏رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عمل می‌كند، هركه جهت تحصیل علم از منزل خارج شود در هر قدمی كه ‏بردارد زمین برایش تسبیح می‌گوید.

• پدرم امام سجّاد علیه السّلام سرپرستی بیش از صد خانوار مستضعف و بی بضاعت را بر عهده گرفته بود و ‏به آن‌ها كمك می‌نمود. و آن حضرت سعی می‌نمود كه همیشه در كنار سفره‌اش یتیمان و تهی دستان و درماندگان بنشینند؛ و ‏آنهایی كه معلول و فلج بودند، حضرت با دست مبارك خود برای ایشان لقمه می‌گرفت و در دهانشان ‏می‌نهاد؛ و اگر عائله داشتند، نیز مقداری غذا برای خانوادهایشان می‌فرستاد. ‏

خصال مرحوم شیخ صدوق: ج 2، ص 517، ح 4.‏

جوانمردي و ايثار

از عوامل مهمي كه شخصيت والاي حضرت سجاد عليه السلام را در منظر ديگران محبوب ‏ساخته بود و اطرافيان، دوستان، غلامان و كنيزان آن حضرت با تمام وجود به امام عشق ‏مي‏ورزيدند، خصلت پسنديده «عفو، گذشت و جوانمردي‏» بود. ‏

در اين راستا امام سجاد عليه السلام از يك شيوه كارآمد و پسنديده تربيتي بهره ‏مي‏گرفت. امام صادق عليه السلام فرمود: در طول ماه مبارك رمضان، حضرت علي بن ‏الحسين عليه السلام در مورد غلامان و كنيزان و ساير زيردستان خود روش عفو و گذشت ‏را به كار مي‏گرفت‏به اين ترتيب كه هرگاه غلامان و كنيزان آن حضرت خطائي را مرتكب ‏مي‏شدند، آنان را تنبيه نمي‏كرد. ‏

آن حضرت فقط خطاها و گناهان آنان را در دفتري ثبت كرده و تخلفات هركس را با نام و ‏موضوع تخلف مشخص مي‏نمود. در آخر ماه همه آنان را جمع كرده و در ميان آنان ‏مي‏ايستاد. آنگاه از روي نوشته، تمام خطاها و اشتباهاتشان را كه در طول ماه رمضان ‏مرتكب شده بودند، برايشان يادآور مي‏شد و به تك تك آنان مي‏فرمود: فلاني! تو در فلان ‏روز و فلان ساعت تخلفي كردي و من تو را تنبيه نكردم، آيا به ياد مي‏آوري؟! فرد خطاكار ‏هم مي‏گفت: بلي، اي پسر رسولخدا! و تا آخرين نفر اين مطالب را متذكر مي‏شد و آنان ‏به اشتباهات و خطاهاي خود اعتراف مي‏كردند. ‏

آنگاه به آنان مي‏فرمود: با صداي بلند به من بگوييد: اي علي بن الحسين! پروردگارت تمام ‏اعمال و رفتار تو را نوشته است چنان‏كه تو اعمال ما را نوشته‏اي; نزد خداوند نامه اعمالي ‏هست كه با تو به حق سخن مي‏گويد و هيچ عمل ريز و درشتي را فروگذاري نمي‏كند، و ‏هرچه انجام داده‏اي، به حساب آورده و تمام اعمالت را نزد او حاضر و آماده خواهي يافت، ‏همچنان‏كه ما اعمال خود را در نزد تو آماده و ثبت‏شده ديديم. پس ما را ببخش همان طور ‏كه دوست داري خدا تو را ببخشد.

اي علي بن الحسين! به‏ياد آر، آن حقارت و ذلتي را كه فرداي قيامت در پيشگاه خداي ‏حكيم و عادل خواهي داشت; آن پروردگار عادل و حكيمي كه ذره‏اي و كمتر از ذره‏اي به ‏كسي ستم روا نمي‏دارد و اعمال بندگان را همچنان‏كه انجام داده‏اند، به آنان عرضه ‏خواهد كرد و حسابگري و گواهي خدا كافي است. پس ببخش و عفوكن تا پادشاه روز ‏قيامت از تو عفو كرده و درگذرد. چنان كه خودش در قرآن مي‏فرمايد: ‏

‏«وليعفوا و ليصفحوا الا تحبون ان يغفرالله لكم والله غفور رحيم‏» ; (1) بايد ببخشند و عفو ‏كنند. آيا دوست نداريد خداوند شما را بيامرزد؟! و خداوند آمرزنده و مهربان است. ‏

امام سجاد عليه السلام اين كلمات را براي خويش و غلامان و كنيزانش تلقين مي‏كرد و ‏آنان باهم تكرار مي‏كردند و خود امام عليه السلام كه درميان آنان ايستاده بود، ‏مي‏گريست و با لحني ملتمسانه مي‏گفت: ‏

‏« پروردگارا! تو به ما فرمودي از ستمكاران خويش درگذريم، همان طور كه فرمودي، ما از ‏كساني كه به ما ستم كرده‏اند، درگذشتيم، توهم از ما درگذر! كه در عفوكردن از ما و از ‏تمام ماموران برتري.» (2) ‏

پس از اين برنامه عرفاني و تربيتي، امام سجاد عليه السلام خطاب به خدمتگزاران خويش ‏مي‏فرمود: ‏

من شما را عفو كردم، آيا شما هم من و بدرفتاري‏هاي مرا كه فرمانرواي بدي براي شما و ‏بنده فرومايه‏اي براي فرمانرواي بخشاينده عادل و نيكوكار بوده‏ام، بخشيديد؟! ‏

همگي يكصدا مي‏گفتند: با اينكه ما از تو، جز خوبي نديده‏ايم، تو را بخشيديم. آنگاه به ‏آنان مي‏فرمود: بگوييد: خداوندا! از علي بن الحسين درگذر!، همان طور كه او از ما ‏درگذشت. او را از آتش جهنم آزاد كن، همان طور كه او ما را از بردگي آزاد كرد. آنان دعا ‏مي‏كردند و امام چهارم عليه السلام آمين مي‏گفت و در پايان مي‏فرمود: برويد! من از ‏همه شما عفو كردم و آزادتان مي‏كنم به اميد اينكه خدا نيز عفو كرده و آزادم كند. ‏

حضرت زين العابدين عليه السلام در روز عيد فطر آنقدر به خدمتگزاران خود جايزه و هديه ‏مي‏بخشيد كه از ديگران بي‏نياز مي‏شدند. سيره امام سجاد عليه السلام چنان بود كه ‏هرگاه بنده‏اي را در اول سال يا وسط سال مالك مي‏شد، بعد از يك دوره آموزش و اعمال ‏شيوه‏هاي تربيتي صحيح، در شب عيد فطر آزادش مي‏كرد. آن بزرگوار بندگان سياه را كه ‏هيچ‏گونه نيازي به آنان نداشت، مي‏خريد و در عرفات بعد از مراسم عرفه همراه هداياي ‏قابل توجهي آزادشان مي‏ساخت. (3) و به اين ترتيب امام، بردگان را نه تنها در بعد ‏جسماني بلكه از افكار و انديشه‏هاي خرافي، جهل و غفلت رها مي‏ساخت. لذا ‏تربيت‏يافتگان مكتب حضرت علي بن الحسين عليه السلام از ذلت غفلت و خرافه پرستي ‏به اوج عزت معنوي و عرفاني نائل مي‏شدند. و بيچاره‏ترين بردگان عصر آن حضرت در اثر ‏ارتباط با درگاه امامت، به رهبران جامعه و عارفان خداجوي و عالمان رباني مبدل ‏مي‏گشتند. ‏

سعيد بن جبير، سعيد بن مسيب، ابواسحاق بن عبدالله سبيعي، سالم بن ابي حفصه، ‏شرحبيل بن سعد، عبدالله بن دينار، ابوخالد كابلي، محمد بن شهاب زهري، معروف بن ‏خربوذ مكي، يحيي بن ام طويل، حبابه والبيه و... (4) از جمله تربيت‏يافتگان مكتب حضرت ‏سجاد عليه السلام مي‏باشند. ‏

اين شيوه خداپسندانه امام چهارم عليه السلام موجب شد كه دوست و دشمن، كوچك و ‏بزرگ و مرد و زن از اعماق وجود خويش آن حضرت را دوست‏بدارند. آري محبوبيت ‏اجتماعي آن حضرت، رهين كردارهاي انساني و كمالات الهي‏اش بود تا آنجايي كه خلفاي ‏بني اميه نيز به آن اعتراف مي‏كردند. ‏

ابن شهر آشوب مي‏گويد: امام سجاد عليه السلام در نزد عمر بن عبدالعزيز (هفتمين ‏خليفه اموي) حضور داشت; هنگامي كه آن حضرت از نزد او بلند شده و بيرون رفت، عمر ‏بن عبدالعزيز رو به اطرافيانش كرده و گفت: بهترين و شريف‏ترين مردم به نظر شما امروزه ‏كيست؟ همه گفتند: شما اي خليفه! او گفت: نه، هرگز! بهترين و شريف‏ترين مردم ‏همين فردي است كه الآن از حضور ما بيرون رفت! او چنان قلبها را به خود متمايل ساخته ‏است كه همه دوست دارند مثل او باشند اما او هيچگاه آرزو نمي‏كند كه به جاي يكي از ‏ماها باشد. (5) ‏